Yüzyılımızda kutsal şeyler hala varsa
sinemanın kutsal hazinesi diye birşey eğer varsa,
benim için bu hazine
Japon yönetmen Yasujiro Ozu’nun çalışmalarıdır.
Ellidört film yaptı.
20’lerde sessiz filmler,
30’lar ve 40’larda siyah-beyaz filmler,
ve sonrasında, renkli filmler yaptı
12 Aralık 1963’de, 60’ıncı doğum gününde, ölümüne kadar
Araçların son derece ekonomik kullanımı
ve kısıtlı ancak yalın temelleri ile
Ozu’nun filmleri aynı basit öyküyü yineleyerek anlatır,
hep aynı kişiler hep aynı şehir:Tokyo.
Bu kayıt, yaklaşık 40 yılı tarayarak,
Japonyada yaşamın dönüşümünü gözler önüne seriyor.
Ozu’nun filmleri Japon ailesinin yavaş yavaş bozulmasını
ve buna eşlik eden ulusal kimlik kaybını ele alır.
Fakat bunu yaparken yeni, batılı veya
Amerikan olana dehşet içersinde işaret etmek yerine,
nostalji duygusuna yenik düşmeden, değişimle birlikte yaşanmakta olan
kayıplar için ağıt yakar.
Kusursuz Japon filmleri oldukları gibi,
bu filmler aynı zamanda evrenseldirler.
Onları izlerken dünyanın tüm ülkelerindeki
tüm aileleri ayırt edebildiğim gibi,
kendi ailemi, abimi ve kendimi de tanıyabiliyorum.
Benim için, ne öncesinde ne de sonrasında,
sinema hiçbir zaman özüne ve amacına bu kadar yakın olmamıştır:
yüzyılımızda bir insanın imgesini sunmak, öyle ki,
kullanışlı, doğru ve geçerli bir imge olsun,
bu imgede siz kendinizi tanıyabileceğiniz gibi,
imgenin sahibi de kendisini öğrenebilsin.
- Günaydın. - Oh, günaydın.
- Bugün mü gidiyorsunuz? - Evet, bu öğleden sonra.
Tüm çocuklarımızı bir arada görmek için bir fırsat bu.
Tokyo’ya ulaşmanızı dört gözle bekliyor olmalılar.
Biz yokken evimize göz kulak olursunuz değil mi?
Merak etmeyin.
Kıskanıyorum sizi, tüm çocuklarınız çok iyi çıktı.
Şanslısınız!
Sanırım öyle.
Hava gerçekten çok güzel.
Bir lütuf bu.
iyi yolculuklar ve iyi eğlenceler.
Teşekkür ederim.
Şişme yastığı bulamıyorum.
Burada olmalı. Yeniden bak.
Bekle, işte burada.
- Buldun mu? - Evet, buldum.
Neyse, Ozu’nun işlerinin benim övgüme gereksinimi yok
ve sinemanın böylesi kutsal bir hazinesinin
yerleşebileceği tek yer de imgelemlerimizdir.
Dolayısıyla, Tokyo’ya yaptığım yolculuk hiçbir şekilde bir hac ziyareti değildi.
Onun zamanından birşeylerin izini halen sürebilir miyim diye merak içerisindeydim,
filmlerinden geriye kalan birşeyler halen var mıydı?
İmgeler, belki, hatta insanlar?
Yoksa, Tokyo’da çok fazla şey değişmiş,
Ozu’nun ölümünden beri geçen 20 senede,
geriye bulunabilir birşey kalmamış olabilir miydi?
En ufak bir hafızam kalmamıştı.
Artık hatırlamıyordum.
Tokyo’ya gittiğimi biliyordum.
83’ün baharı olduğunu biliyordum.
Biliyordum.
Yanımda bir kamera vardı ve görüntüler almıştım.
Bu görüntüler şimdi elimde, ve benim hafızam haline geldiler.
Ama düşünmeden edemiyorum,
eğer oraya kamerasız gitseydim,
şimdi çok daha iyi hatırlıyor olabilir miydim.
Uçakta havadayken, bir film gösterdiler.
her zaman olduğu gibi, izlememeye çalıştım,
yine her zaman olduğu gibi, kendimi filmi izlerken buldum.
Ses olmadan, önümdeki ekranda imgeler
ancak bu kadar boş gelebilirdi bana.
Başkasıymış gibi yapan ve duyguları taklit eden sahte bir karakter.
Pencereden öylesine dışarı bakmak iyi geldi.
“Keşke bu şekilde film yapmak mümkün olsa” diye düşündüm kendi kendime,
“Hani bazen gözlerini açarsın,
yalnızca bakmak için, herhangi birşey kanıtlamak istemeden”
Tokyo bir rüya gibiydi.
Ve bugün, kendi görüntülerim bana
yeni keşfedilmiş gibi görünüyorlar,
Hani, uzun bir zaman sonra bir parça kağıt bulursunuz,
üzerinde sizin sabahın ilk ışıklarıyla karaladığınız rüyanız yazılıdır.
Hayretler içinde okursunuz,
ve hiç tanıdık gelmez,
sanki bir başkasının rüyasıdır.
Bu nedenle şimdi inanmakta zorlanıyorum,
ben miydim tesadüfen gelen bu mezarlığa,
açmakta olan kiraz ağaçları altında,
piknik yapan bir grup erkeğin oturduğu ve içtiği ve güldüğü,
her yanda fotoğraflar çekilirken,
ve kargaların gaklaması kulaklarımda bir süre daha çınlamaya devam ederken.
Ne zaman ki metroda küçük bir çocuk gördüm,
bir adımını daha atmak istemeyen bir erkek çocuk,
o zaman Tokyo görüntülerimin neden bana
bir uyurgezerinkiler gibi geldiğini anladım.
Başka hiçbir şehir, insanları da dahil,
bana böylesine tanıdık ve samimi gelmemişti
oraya gitmeden çok önce de bu böyleydi
Ozu’nun filmleri sayesinde.
Bu tanışıklığı yeniden keşfetmek istemiştim
ve Tokyo’daki görüntülerimin bulmaya çalıştığı da bu samimiyetti.
Metrodaki bu küçük çocukta
Ozu filmlerindeki pek çok asi çocuktan birini buldum.
Veya belki de bulmak istedim.
Belki, artık var olmayan birşeyi arıyordum.
O gece geç saatlerde,
ve izleyen tüm gecelerin geç saatlerinde,
çok sayıdaki Pachinko salonlarından birinde kendimi kaybettim.
makinanın önüne oturduğunuzda gelen sağır edici gürültüde-
diğerleri arasında bir oyuncu
ama bu nedenle tamamen yalnız -
sayısız metal bilyeyi izlerken,
bilyeler çıkış yolunda çiviler arasında dans ederken,
nadiren kazanan bir oyuna dönüşüyor.
Bu oyun bir nevi hipnoz yaratıyor,
garip bir mutluluk hissi.
Kazanmak hiç önemli değil.
Ama zaman geçiyor.
Bir süre için kendinizle bağlantınız kopuyor,
makine ile bütünleşiyorsunuz,
ve belki de her zaman unutmak istediğiniz şeyi unutuyorsunuz.
Bu oyunun ilk ortaya çıkışı kaybedilen savaş sonrası,
Japonların unutmaları gereken bir ulusal travma yaşandığı zamanlar.
Yalnızca yetenekliler ve şanslılar
ve tabii ki profesyonel oyuncular
bilyelerin sayısını yeterince arttırabiliyor
ve sonrasında değiş-tokuş yapıyorlar sigara ve yiyecek ile,
elektronik aletler veya ödeme fişleri ile
yasal olmasa da nakite çevrilebiliyor
komşu sokak aralarından birinde.
Otele taksi ile geri döndüm.
Tokyo’nun gerçekliği
şahsi olmayan, nezaketsiz korkutucu ve hatta insanlık dışı görüntülerle
sağanak halinde yüzüme çarparken,
zihnimde daha da büyük ve güçlü halde canlanan,
Yasujiro Ozu’nun filmlerinden tanıdığım efsanevi şehir Tokyo’nun
sevgi dolu ve düzenli dünyasının görüntüleri oldu.
Belki de artık var olmayan buydu:
Düzeni bozulmuş bir dünyaya düzen getirmeyi başaran bir bakış
Dünyayı hala şeffaf kılabilecek bir bakış.
Belki de böylesi bir bakış bugün artık olası değil
Ozu için bile olmazdı, eğer yaşasaydı.
Belki çılgınca artış gösteren imgeler enflasyonu,
çok fazla hasar verdi şimdiye kadar.
Belki dünyayla bir olan imgeler
sonsuza değin kayboldular çoktan.
John Wayne gittiğinde,
yerine gelen Stars and Stripe değildi,
Japan bayrağının kırmızı noktası ekranda belirdi.
Ve uykuya dalmak üzereyken, çılgın bir düşünceye kapıldım:
“Şu an olduğum yer dünyanın merkezi
“tüm boktan televizyon setleri, her nerede olurlarsa olsun,
“dünyanın merkezidir.
“Merkez saçma bir fikre dönüştü,
“dünya da öyle:
“dünyanın görüntüsü, saçma bir fikir,
“yerkürede giderek artan TV setleri oldukça.
“Ve burada, TV setlerini tüm dünya için üreten ülkedeyim.
Tüm dünya Amerikan imgelerini izleyebilsin diye."
İzleyen günlerden birinde,
Actor Chishu Ryu’yu ziyaret ettim.
Ozu’nun neredeyse tüm filmlerinde oynadı,
sessiz film günlerinden beri,
sıklıkla kendinden daha yaşlı erkek rollerinde oynadı.
Ozunun pek çok filminde baba rolündeydi,
oğullarını ve kızlarını oynayan aktör ve aktrislerden
daha yaşlı olmamasına rağmen.
Onu bir keresinde aynı gün Ozu’nun iki farklı filminde izlemiştim.
30’ların başında çekilen ilk filmde,
bir adamın gençlikten ileri yaşlara uzanan yaşamını canlandırıyordu.
50’lerin sonunda çekilen ikinci filmde ise,
oynadığı roldeki yaşlı kişi ile aynı yaştaydı.
Her iki filmde yer alan öykülerdeki karakterler
neredeyse tıpatıp aynıydı.
Haha önce hiçbir aktöre bugün Chishu Ryu’ya duyduğum kadar
saygı duymadım.
Bunu kendisine açıklamaya çalıştım,
ama iltifatlarım onu yalnızca utandırdı.
Alçakgönüllülükle sözlerimi geçiştirdi.
O zamanlar, gerçekte 30 yaşında olduğunu söyledi,
ve ona sorduğum roldeki adam 60 yaşındaydı.
İşin püf noktası yaşlı rolü yapmakta değil yaşlı görünmekteydi.
Yaşlı görünmek dışında bir kaygısı olmamıştı.
Ozu her zaman ona neyi nasıl yapması gerektiğini söylerdi
ve o da Ozu’nun isteklerini hiç düşünmeden yerine getirirdi.
Her neyse, Ozu’nun filminde rol yapmak
role deneyimlerini ve yorumlarını katmaktan ziyade
O’nun isteklerini harfiyen yerine getirmek demekti.
Ozu çok fazla prova yapar mıydı? diye sordum kendisine
Sahnenin zorluğuna bağlıydı
Çoğu zaman iki üç prova yeterli olurdu
ve sonrasında sahne çekilirdi.
Ancak kendisi söz konusu olduğunda, kabul etmeliydi ki,
Ozu nadiren birinci veya ikinci çekimde memnun olurdu.
Kendisi, Ryu, söz konusu olduğunda işler biraz daha uzun sürerdi.
Bir keresinde bir sahneyi 20’den fazla prova ettiklerini hatırladı.
ve sonrasında da 20’den fazla çekim yapmışlardı.
Neyi yanlış yaptığı konusunda en ufak bir fikri yoktu
ve kendi kendine şöyle düşünmüştü,
“Zayıf bir nişancı bile eğer yeterince üzerine giderse
hedefi tam onikiden vurabilir.”
Çekim sonrası, Ozu dostça ona sormuştu
"Ryu, bugün pek iyi bir gününde sayılmazsın, değil mi?
Yoksa benim sabrımı mı sınıyorsun?"
Diğer zamanlarda, diğer aktörlerle,
kendisinden daha iyi olanlarla çalışırken,
Ozu genellikle bir-iki çekimle memnun olurdu.
Ama kendisiyle, Ryu ile, çalışırken işler daha zor olmalıydı,
bu nedenle kendisini yetenek sıralamasında en altlarda görürdü.
Ryu için, her zaman Ozu ile olan ilişkisi
öğrenci-öğretmen ilişkisi
veya oğul-baba ilişkisi gibiydi.
Ozu ondan yalnızca bir yaş büyük olmasına karşın
ikisi arasında zihinsel olarak
koca bir mesafe vardı,
ve Ozu her zaman öğretendi,
Ryu’nun kendisinden öğrenmesi gereken ustaydı,
başından sonuna kadar.
Bir usta olarak Ozu,
inanılmaz güçte bir karaktere sahipti
ve çevresindeki herşeye damgasını basıyordu.
Herşey Ozu’nun bir uzantısı haline geliyordu.
Stüdyoda, örneğin,
yalnızca setler ve dekorasyon ile ilgilenmez,
her bir ayrıntıya ve küçük şeylere dikkat ederdi.
her bir yastığın yerini düzeltir,
her bir küçük nesneyi yerine o koyardı.
Hiçbir şey şansa bırakılmazdı.
Çekim öncesi aktörlerin giysilerini düzelttiği bile olurdu.
Ve bunda bir yanlış yoktu, diye sözünü tamamladı Ryu,
birisi ne istediğinden bu kadar emin olduğunda.
Ryu, Ozu ile çalışırken kendini unutmayı,
boş bir sayfa haline gelmeyi öğrendiğini söyledi.
Yalnızca yapacağı işi düşünüyordu
ve bunun anlamı, bu işle ilgili asla sabit bir fikre sahip olmamaktı.
Aksine.
Ozu’nun fikrine nasıl daha fazla yaklaşabilirdi
Ustanın istekleri ile nasıl daha uyumlu hareket edebilirdi
düşünceleri sürekli buralarda dönüp dolanıyordu
ve role hazırlığı bu şekilde oluyordu.
Diğer filmler ve aktörler
onu bu kadar etkilememişti.
Bütün çabası, Ozu’nun paletinde tek bir renk olabilmekti.
Hayatının en şanslı günü Ozu’nun onu tüm insanlar,
tüm diğerleri arasından seçtiği gündü.
Diğer türlü yaşantısı kesinlikle farklı bir seyir izlerdi.
Ozu ona bir rol vermişti ve arada sırada, nazik bir zorlama ile,
ona birşeyler öğretmişti
başka türlü asla öğrenemeyeceği şeylerdi bunlar.
Bir hiçkimse olarak başlamıştı, ve Ozu sayesinde
Ryu adında bir kimseye dönüşmüştü.
Ozu onu O yapmıştı.
Bunu başka türlü düşünemezdi.
Kadınlar Chishu Ryu’yu tanıdılar
çünkü yakın zamanda popüler bir TV dizisinde oynamıştı.
Bugünlerde artık onu Ozu filmlerindeki rolleri ile
tanıyan kalmamıştı, sonradan bana bunu söylediğinde
özür diliyor gibiydi.
Ozu’nun gömülü olduğu yakındaki bir mezarlığa tren ile gittik:
Kita-Kamakura.
Tren istasyonu Ozu’nun filmlerinden birinde yer almıştı.
Ozu’nun mezar taşında isim yok,
yalnızca eski bir Çince karakter var: MU,
anlamı: Boşluk, hiçlik.
Trende geri dönerken bu sembolü düşündüm
Hiçlik.
Çocukken hiçliği hayal etmeye çalışırdım
Düşüncesi bana korku verirdi
“Hiçlik var olamaz", derdim kendi kendime.
“Yalnızca orada olan var olabilir, gerçek olan.
Gerçeklik.”
Sinemaya uygulandığında daha boş ve kullanışsız olan başka bir kavram yoktur.
Gerçeklik algısının ne olduğunu
her insan kendinden bilir.
Her insan kendi gerçekliğini kendi gözleriyle görür.
Başkalarından önce sevdiği insanları görür
kendini çevreleyen nesneleri görür
yaşadığı şehirleri ve sayfiyeleri görür.
İnsan ayrıca ölümü görür insanın ölümlülüğünü
ve nesnelerin geçiciliğini.
İnsan aşkı görür ve deneyimler, yalnızlığı, mutluluğu,
üzüntüyü, korkuyu.
Kısacası, her insan kendisi için görür: Yaşamı.
Ve her insan kendisi bilir, kişisel deneyimi ile,
bu deneyimin ekrana yansıması arasında
varlığını sürdüren büyük aralığı.
Sinemayı gerçek yaşamdan ayıran o büyük mesafeyi
gayet normal kabul etmeyi öyle güzel öğrendik ki
aniden bir filmde doğru veya gerçek olanı keşfedersek
nefesimiz kesiliyor ve yeni bir başlangıç yapıyoruz,
bu isterse geri planda yer alan bir çocuğun ifadesi olsun
veya kareden uçarak geçen bir kuş,
veya sahneye bir anlık gölgesi düşen bir bulut olsun.
Bugünün sinemasında böyle gerçeklik anlarına rastlamak çok nadir.
Çünkü insanlar kendilerini olduğu gibi göstermeyen nesneler.
Ozu’nun filmlerinde böylesine özgün olan da buydu,
özellikle son filmlerinde.
Gerçeklik anları vardı.
Yok, yalnızca anlar değil,
ilk görüntüden sonuncuya kadar devam eden uzun süreli gerçeklik.
Filmleri her zaman ve gerçekten yaşamın kendisiyle ilgiliydi,
bu filmlerde insanlar, nesneler,
şehirler ve sayfiyeler kendilerini açığa vururdu.
Gerçekliğin böylesi tasvirini, böyle bir sanatı
günümüz sinemasında artık bulmak olası değil.
Geçmişte kaldı.
MU: Hiçlik…
bugüne kalan.
Tokyo’ya döndüğümde, Pachinko salonları çoktan kapanmıştı.
Yalnızca Kogichi, “çivi adamlar”, hala çalışıyorlardı.
Yarın tüm bilyeler farklı bir yol izleyecekler
ve sizi bugün bir kazanan yapmış olan makina
yarın yalnızca çaresiz bir kaybeden yapabilir.
Shinjuku.
Birbirinin peşi sıra barlar dizili bir bölgesi Tokyo’nun
Ozu’nun filmlerinde, bu tür pek çok ara sokak yer alır
terkedilmiş veya yalnız babaların üzüntülerini getirdikleri yerlerdir.
Kameramı kurdum ve her zaman yaptığım çekimi yaptım.
Sonra bir ikinci kez.
Aynı sokak, aynı kamera pozisyonu,
ama farklı bir odak uzaklığıyla:
50 milimetre, hafif tele etkisi olan bir lens,
Ozu’nun her çekiminde kullandığı tek lens
Başka bir görüntü ortaya çıktı,
artık bana ait olmayan.
Ertesi sabah mezarlıkta,
yine aynı görünmez kargalar gakladılar
ve çocuklar beyzbol oynadılar.
Şehirde gökdelenlerin çatısında ise,
erişkinler golf oynadılar,
Japonların bağımlılık geliştirdiği bir spor,
üstelik çok azının gerçek bir golf kursunda oynama şansı olmasına karşın.
Bazı Ozu filmlerinde,
bu spor için gösterilen heves ironik olarak ele alınır.
Bununla beraber, buradaki uygulamada öne çıkan biçimsel saflık
güzellik ve harekette mükemmellik derecesi karşısında,
hayretler içersinde kaldım.
Oyunun asıl amacı olan, bir topun bir deliğe sokulması,
tamamen terkedilmiş görünüyordu.
Bu fikrin son yalnız savunucusu olan tek kişi bulabildim.
Büyük ve hareketli golf stadyumundan yalnızca
hızla birşeyler atıştırmak için ayrıldım.
her zaman olduğu gibi, tüm yiyecekler dışarıdan izlenebiliyordu-
restoranın vitrininde.
Sonra, projektör aydınlatmasına boğulmuş
stadyuma geri döndüm.
Klüp binasında, o akşamın geç saatlerinde,
günüm başlangıç noktasına döndü ve
beyzbol görüntüleri ile sonlandı.
Yine burada da aynı imitasyon yiyecekler
vitrinde sergilenmekte olduğu için,
ertesi gün bu yerlerden birini ziyaret etmeye
karar verdim-
hani bu gerçek-görünümlü şeylerin üretildiği yerlerden birini.
Herşey gerçek gıda ile başlıyor…
üzerine jelatin bir madde konuyor
ve sonra soğutuluyor.
Bu şekilde elde edilen kalıplar
parafin ile dolduruluyor,
sonra da bu parafin yapılar
kırpılıyor, boyanıyor ve daha ince işleniyor.
Tüm bu işlem sırasında parafinin sıcak tutulması gerekiyor.
Bunu saymazsak, parafin sandviçin hazırlanması
gerçek olanın hazırlanmasından pek de farklı değil.
Tüm günümü orada geçirdim.
Çekim yapmama izin verilmeyen yegane zaman
öğlen yemek arasıydı ki biraz yazık oldu.
Tüm çalışanlar parafin eserlerinin ortasına oturdular
ve yanlarında getirdikleri yiyecekleri yediler.
Yedikleri, çevrelerini saran imitasyonlarla birebir aynıydı.
Öyle ki, içlerinden brinin yanlışlıkla
parafin sandviçi ısırdığını hayal edebilirdiniz.
Tokyo Kulesinin tepesinde,
bir arkadaşımla buluştum - Werner Herzog -
Japonya’ya birkaç günlüğüne gelmişti.
Avusturalya’ya devam edecekti.
Konuştuk.
Bugünlerde artık pek fazla imge kalmadı elimizde.
Çevreye şöyle bir bakacak olursan neredeyse yalnızca binalar görürsün.
imgeler artık neredeyse olanaksız.
Bu nedenle artık bu küskün manzarada hala bulunası birşey var mıdır diye
bir arkeolog gibi elimize kürek alıp kazmalıyız.
Çoğu zaman bu iş risk almayı gerektiriyor,
ve ben hiçbir zaman riskten kaçmadım.
Ve bugünlerde gördüğüm, bu ihtiyacımız konusunda
gerçekten birşeyler yapmayı düşünen çok fazla kişi yok bu dünyada…
İhtiyacımız- yeterli ve uygun imgelerimiz olmaması. Çaresizce, uygarlığımızın ve
içsel dünyalarımızın durumu ile uyumlu imgelere ihtiyacımız var.
Ve…
sonunda bir savaşın ortasına gitmek durumunda kalıyoruz, -veya her nereye gerekiyorsa.
ve ben hiçbir zaman bundan, mesela zor olduğu için, yakınmam
Diyelim, 8000 metrelik bir dağın tepesine tırmanmak gerekiyor
saf, temiz ve şeffaf imgeler alabilmek için…
artık bunları burada bulamadığımız için.
Yani, gerçekten araştırmak gerekiyor.
Atlayıp gidebilsem, bir sonraki uzay mekiği ile Mars veya Saturn’e uçabilirim.
Örneğin, NASA’nın bir programı var
SKYLAB ile, eee… uzay mekiği
bazen bazı biyologları birlikte götürüyorlar
bazen de uzayda yeni teknolojileri test eden insanları.
bir kamera ile onlara katılmayı çok isterdim.
Çünkü artık bu dünyada imgeleri şeffaf yapan şeyi bulmak pek kolay değil.
…bir zamanlar vardı.
heryere gidebilirim.
Werner’in saf ve şeffaf imge arayışını
ne denli anlamış olsam da,
benim aradığım imgeler
ancak burada, aşağıda bulunabilir,
şehrin kaosunda.
Herşeye karşın,
Tokyo’dan etkilenmeden yapamıyorum.
O öğleden sonra, yeni açılan Disneyland’a gittim
şehrin girişinin hemen ötesinde.
Ancak California’daki parkın tıpkı aynısı ile karşılaşma düşüncesi
kararımı yeniden gözden geçirmeme neden oldu,
ve bir U-dönüşü yaptım.
Dahası, yağmur yağıyordu.
Kararımdan pişman olmadım,
çünkü, şehrin parklarından birinde
az bir yağmurun kendilerini Amerikalı olmaktan vazgeçiremeyeceği
bir grup insanla karşılaştım.
# Rock 'n' roll #
# Gonna rock, gonna rock #
# Around the clock tonight #
# Well, tutti fruiti #
# Aw rootie #
# Tutti fruiti #
# Aw rootie #
# Tutti fruiti #
# Aw rootie #
# Tutti fruiti #
# Aw rootie #
# Don't want no other lover #
# Baby, it's just you I'm thinking of #
Yeah, yeah, yeah, yeah!
# Who never ever learned to read and write so well #
# But he could play a guitar just like ringin' a bell #
# Go, go #
# Go, Johnny, go, go #
# Color me your color, baby #
# Color me your car #
# Yeah, the name of this dance is the Peppermint Twist #
# You like it like this, the Peppermint Twist #
# It goes 'round and 'round up and down #
# Summer #
# We're on safari to stay #
# Tell the teacher we're surfin' #
# Surfin' USA #
# At Haggarty's and Swami's #
# Inside, outside, USA #
# Pacific Palisades #
O gece, Fransız yönetmen
ve kedi sever Chris Marker ile
Shinjuku’da bir barda buluştum…
Bar, onun filmlerinden brinin adını taşıyordu - La Jetee.
yeni filmini ancak ilerleyen günlerde görebilecektim:
harika Sans Soleil,
içinde Tokyo’dan imgeler olan
benim gibi bir yabancının kamerası ile erişilemez olan imgeler.
Pek çok fotoğrafçı gibi,
Chris Marker da fotoğraflanmayı sevmiyordu.
Ama bu gece, tek gözünü
göstermeyi göze aldı.
Trenler.
Ozu’nun filmlerindeki tüm trenler.
Tek bir filmi yok ki,
içinde en az bir tren olmasın.
Yuuhara Atsuta, Ozu’nun erken dönem sessiz filmlerinde
ikinci kamera asistanıydı,
sonrasında uzun süre ilk asistanı,
ve sonunda, 20 yıl boyunca,
Ozu’nun kameramanlığını yaptı.
Ozu’nun nasıl çalıştığını bana bir kapalı sette gösterdi.
Eski bir Mitchell bulmuştuk,
Atsuta ve Ozu’nun son filmlerinde
kullandıklarının aynısı.
Yıllar geçtikçe, Yasujiro Ozu görsel ifade araçlarını
giderek daha fazla basitleştirdi.
Erken dönem filmlerinde
bazı kaydırma çekimler ve panlar olsa da,
bunları zaman içersinde eledi
ve sonunda yalnızca sabit kamera ile çekim yapar oldu.
her zaman verde oturan bir kişinin
göz hizasına ayarlanmış,
ve her zaman, aynı lens ile donatılmış…
...50 milimetre.
"Bu gördüğünüz kamera yerleştirmesi uzak ve orta-uzak çekimler için
kullandığımız standard pozisyondu”
diye açıkladı Atsuta.
“yakın veya yakın-orta çekimlerde,
“kamerayı daha yüksek pozisyona alırdık
“Bunun nedeni, kameranın aşağı pozisyonda kalması ve
“yakın çekim için yukarı doğru bükülmesi halinde,
“görüntüde ortaya çıkacak olan sapmadan,
“Ozu’nun kaçınmak istemesiydi.
“Bu nedenle yakın çekimlerde kamera pozisyonu,
çok hafif de olsa mutlaka yükseltilirdi."
“Bu, Ozu’nun kendisi tarafından tasarlanmış bir kamera desteğidir”,
diye açıkladı Atsuta,
“Dış çekimlerde kamera pozisyonunun
“alışıla gelmiş tripodların izin verdiğinden
“daha alçak seviyede kullanılabilmesi için tasarlanmıştır."
“En kısa tripod buraya kadar iner.
“Ama Ozu kamerasını daha aşağıda isterdi,
“Bunun anlamı, bir kameraman olarak benim
“vizörden bakabilmek için yere uzanmam gerekiyordu.”
“Ayrıca avantajı vardı
hemen hiç pan yapmamız gerekmiyordu"
"Ozu bir çekim düzeneği kuracağı zaman
“yönlendirmeleri doğrultusunda
“asistanları kamerayı yerleştirirdi.
"Ozu kameradan bakar
“ve dikkatle çerçeveye karar verirdi.
“Sonra ‘işte bu’ derdi,
“ve asistanları kamerayı o pozisyona sabitlerdi.
“Bir kez ayarlandığında, kimsenin kameraya dokunmasına izin verilmezdi.
Bu oldukça katı bir kuraldı."
“Sonra, ilk birkaç provada
"Ozu vizörden yeniden bakar,
“aktörleri yönlendirir, onların pozisyonlarını belirlerdi.
“Son düzenlemeleri de yaptıktan sonra,
“kamera, bir daha dokunmamak üzere sabitlenirdi.
“O andan itibaren herkesin
“ona çarpmamak ve çekim pozisyonunu bozmamak için
“çok çok dikkatli olması gerekirdi.
Kameranın yanı başında gerçekten çok gergin olurduk."
Atsuta sözlerini sürdürdü:
"Ozu mekanda yapılan dış çekimlerden pek hoşlanmazdı,
“özellikle de bir izleyici kalabalığı oluştuğunda.
“Bu nedenle dış çekimleri olabildiğince hızlı yapar,
veya, mümkünse, tamamen kaçınırdık."
"Ozu bana kronometresini verdi..."
“…bir hatıra olarak.
“Onu size daha sonra göstermek isterim.
Ondan bana kalan tek yadigar."
“Devamlılık görevlisi kronometresini her zaman
“Ozu ile aynı anda başlatırdı.
“Sesli çekim yaptığımız için de,
“iki ayrı klik duyardınız.
“Ses mühendisi her dinlediğinde, şöyle derdi:
“’Bu gürültü de neyin nesi?'
"Ozu zamanı olabildiğince doğru kaydetmeyi
“çok önemserdi.
“Her çekimin süresi ölçülür,
“ve sonrasında günlük çekimleri izlerken,
bir kez daha süreler kaydedilirdi"
“Hep bu çocukça aletlerle çalıştım.
“biraz utanç verici, öyle değil mi?
“Hep buna benzer bir mat koltuğumun altında
koşuşturur dururdum”
“Cidden bela bir işti."
“Bu, Ozu’nun kendi tasarladığı
“kronometre.
“yıllarca bunu kullandı.
“Bu kronometre ile zamanı kaydetti
kurguda eklenenler dahil her sahne için"
“Kırmızı çizgi, film stokundan ne kadar kullanıldığını gösteriyor
"standart 35 milimetre format için.
“Ortadaki çizgi saniyeleri veriyor.
“Ve şuradaki üçüncü çizgi de
60-milimetre format için ayarlanmış.”
“Bu kronometre Ozu için önemliydi
“zamanı tam olarak,
“saniyeler ve kareler olarak ölçmek için.
Bakmak istedim.”
Atsuta, Ozu’nun orjinal senaryolarından birini
birkaç günlüğüne bana ödünç verdi.
Sayfalarını çevirdim, saygılı ve çaresiz.
Tek bir kelimesini çözemedim...
tek bir başlığını bile.
Ne kadar süre asistanlığını yaptınız?
“Baştan sona,
15 yıl boyunca kameraman yardımcısı olmuş."
Ve sonra Ozu’nun kameramanı mı oldunuz?
“Evet.”
Bu nasıl oldu?
“Çok basit. Bana dedi ki:,
“’Bugünden itibaren, bu senin işin. Tamam mı?'
“Az sözcükle konuşurdu.
“Ben de, 'Teşekkür ederim.' dedim”
“Ve Ozu’ya olan minnettarlığım bugün bile sürüyor."
“Ben kameranın bakıcısıydım...
“ve bunu sahte bir alçakgönüllülük olarak almayın.
Ozu’nun kamerasının bakıcısı olmaktan gurur duyuyordum."
“Belki daha da fazlası, çünkü asistanı olarak bile,
“onu tanıyabildim ve hayranlık duydum.
“O zamanlarda, tüm diğer asistanlar
“çoktan kameraman olmuşlardı…
“ama ben hala yalnızca Ozu’nun ekibinde bir asistandım.
“Bir gün, bana şöyle dedi,
“’Nasıl olsa er geç bir gün kameraman olacaksın,
“’neden biraz sabırlı olup
büyük evin köpeği olmayı beklemeyesin?'"
“Onun işlerini çok takdir ediyordum.
“Meslektaşlarımın çoğu daha çok kazanıyordu.
“En tepede, haber kameramanları
“çok iyi ücretler alıyorlardı.
“Ama ben olduğum yerde kaldım.
"Ozu’nun yanında olmak istedim.
Benim tercihim buydu.”
Bir filmi çekmeye başlamadan önce
Ozu ile uzun tartışmalarınız olur muydu?
“Hayır. Tartışmamız olurdu diyemem.
“Yalnızca konuşurduk, her zaman olduğu gibi,
“çok geniş çaplı olduğu söylenemez.
“zaten, ona söyleyecek çok az şeyim olurdu
“ve bunlar da yönetmenliğine ilişkin değildi.
“En fazla, şu tür şeyler sorardım,
“’Film ne uzunlukta bir zamanı kapsıyor?
“’bir kaç hafta? Bir kaç ay? Bir yıl?’
“Ve bunun nedeni ışıklandırma idi,
“mevsimler ile ilgili bir fikir edinebilmek için.
"Ogawa’nın filmlerini gösterdiği günlerden bu yana,
“asla 50 milimetre dışında bir lens kullanmadı.
“sıklıkla şöyle dediğini hatırlarım,
"'Ogawa, neden bana ısrarla
"'40 milimetreyi öneriyorsun?
“50’yi daha çok sevdiğimi gayet iyi biliyorsun.'
“Sonraları, ben de bir kez ona bir sahneye
“başka bir lensten bakmasını önerdim.
“Yalnızca bir kere.
“vizörden baktı ve şöyle dedi,
’Tam düşündüğüm gibi - 50 kadar iyi değil.'"
“Ben de güzelim 50’yi kameraya geri taktım,
“bir parça dişlerimi gıcırdatarak tabii.
“Ve o günden sonra,
ben de asla bir kez daha 50 milimetreyi sorgulamadım."
“Geniş açılı bir lens kullanmak
“görüş alanını her iki yandan genişletir,
“yüksekliği de değiştirir.
“Ama Ozu bunu istemiyordu.
“Sessiz filmler zamanında,
“daha doğrusu, sesli filme geçiş ile,
“karenin genişliği biraz daraldı
“eklenen ses bandı nedeniyle.
“Öncesinde, negatifin tüm genişliğini kullanabiliyordunuz,
“ama artık değil.
Sanırım bu değişiklik onun kompozisyon algısını etkiledi"
“Işıklandırmanın sorumluluğunu tamamen bana bırakırdı.”
“Bir filmde, bir baba vardı.
“Filmin sonunda babanın öldüğü
“bir sahne vardı. Hatırlar mısınız?
“Hastane odasını çok aydınlık
“olacak şekilde ışıklandırdım …
“sanki güneş içeride parlıyor gibi..
“Böyle bir yerde, bir hastanede,
“dışarıda hava güzelse insan şefkatle dolar.
Bu nedenle güneş ışığının odanın içersine büyük bir yoğunlukta dolmasını sağladım"
"Ozu bana döndü ve dedi ki,
“’Ne yaptın sen?
“’Neden?
“’Fena da olmamış.’
“Ben de yanıtladım, ‘Dürüst olmam gerekirse,
“’yaşlı adamın karanlıkta ölmesine gönlüm razı olmadı.
“’Ölüm anında çevresinin ışıkla
sarılmasını istedim.’”
“’Aynen böyle çekiyoruz’,
diyerek Ozu bana övgüsünü sundu."
“Genelde, çekimler için ne düşündüğünü
“hatta sevip sevmediğini
“bana söylemezdi.
"Ozu’nun şöyle birşey dediğini hiç duymadım,
“’Bu iyi bir çekim oldu.’
“En fazla, bir kaç gün sonra şöyle derdi,
“’Geçen gün, hiç de fena değildi.’
Evet, genelde böyle yapardı."
“Bir keresinde sormuştu,
“’Kız arkadaşın var mı?’
“Ben de, 'Evet. Üç ayağı var.’ dedim
“’Onu her zaman sırtımda taşıyorum.’
“Tripodumdan söz ediyordum.
“Bu aramızda bir espri olarak kaldı.
“’Şu kız arkadaşın, üç ayaklı olan',
“diye dalga geçerdi,
‘hiç fena gözükmüyor. Çok çekici.'"
“Onu çok severdim.
“Ölümüne kadar da onun için çok özel hislerim oldu,
ve Ozu bunu bilirdi."
“Biliyorum, bunu söylemem garip gelebilir…
“…ama ben belki de bunca uzun zaman
“tek bir yönetmenle çalışan
“dünyadaki tek kameraman olabilirim…
“asistanlıktan başlayıp sonuna kadar.
“Bir başkasının böyle bir iddiası olabileceğini sanmıyorum.
Ozu için çalışmak… gururum ve mutluluk kaynağım oldu."
“İç çekimler har zaman stüdyoda yapılırdı,
“asla mekanda değil.
“Tek istisnası tren çekimleriydi.
“Bir tren içi çekimi söz konusu olduğunda..
Ozu’ya şöyle derdim ‘Heryerde olabilir ama stüdyoda olmasın.’”
“Ve bunu kabul ederdi."
“Ne yaparsanız yapın
tren çekimi stüdyoda asla iyi olmuyor.
“Herşey sallanıyor, ama yanlış yönde.
“Bu nedenle gerçek trenlerde çekim yapmamızı isterdim.
“Şundan emin olabilirsiniz,
“Ozu’nun yaptığı savaş-sonrası her filmde
trenler gerçektir."
“Mekan keşifleri için çok zaman harcardık,
“ama asla araba kullanmazdık.
yaya dolaşırdık… hep yaya."
“Hatta bununla ilgili bir esprimiz vardı:
Mekan keşfinden ancak öldüğümüzde kurtuluruz.”
Bu son sorum olacak.
“Evet.”
Ozu’nun ölümünden sonra başka..
yönetmenlerle çalıştınız mı?
“Evet, çalıştım."
“Ama bu işlerde son derece mutsuzdum.
Uzunca bir süre, sersemlemiş hissettim."
“Nasıl açıklayabilirim bunu?"
“Bir süre daha çalışmaya devam ettim,
“ama işime karşı hiç birşey hissetmiyordum,
“veya birlikte çalıştığım yönetmene karşı.
Birşeyler yok olmuştu."
"Ozu bendeki en iyiyi ortaya çıkarmıştı…
“ve ben de ona elimden gelenin en iyisini vermiştim.
“Diğerleri ile çalışırken…
bendeki en iyi artık kalmamıştı."
"Ozu’ya teşekkür borçluyum.
Bazen insan yalnız hissediyor."
“Artık gidin.”
“Teşekkür ediyorum.”
“Evet…insan yalnızlaşıyor."
“Sizlerin ‘ruh' dediğiniz,
bir başkasına asla açıklanamayan şey…”
“Bu nedenle…insanlar,
“birlikte çalıştığı insanlar.. onları önemserdi.
“Bir yönetmenden çok fazlasıydı.
“Bir krala benziyordu.
“Şimdi…bu anlarda...
mutlu olmuş olmalı.”
“Bugün pek kendimde değilim."
“Lütfen… gidin artık
ve beni burada yalnız bırakın."
“Özür diliyorum.”
"Yasujiro Ozu iyi bir adamdı.”
Üzgün olmalısın. Gittiler ve seni yalnız bıraktılar.
Çok ani oldu.
- Dediğim dedik bir kadındı,
ama bunun olacağını bilseydim
hayattayken ona daha nazik davranırdım.
Tek başına yaşayınca, günler daha uzun gelecek.
- yalnızlık işte… ne kadar üzücü.
çeviri: @susubutun